Patron medialny
ZAZY - czyli może początek końca zakładów pracy chronionej?
Zebrane w tym materiale pytania i odpowiedzi mają przybliżyć czytelnikowi formalno-prawne aspekty organizacji i działalności zakładu aktywności zawodowej. Póki jednak do nich przejdę podzielę się z czytelnikami ostatnią refleksją związaną z wszelkimi rozważaniami na temat istniejących bytów, służących zatrudnianiu i rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych.
Sytuacja na polskim rynku pracy dosyć szybko ostatnimi czasy ewaluuje. Coraz więcej pracodawców z tzw. otwartego rynku pracy zainteresowanych jest zatrudnianiem osób niepełnosprawnych. Powodów tego wzrostu zainteresowania jest kilka, głównymi - na pewno - znaczny odpływ sprawnej siły roboczej do krajów mniej lub bardziej ościennych oraz perspektywa uzyskania określonych korzyści finansowych (ze środków finansowych PFRON)).
Nowa rzeczywistość... - ostatnio coraz częściej spotykam się z sygnałami od pracodawców oraz urzędów pracy, że zaczyna brakować osób niepełnosprawnych, chcących i gotowych podjąć zatrudnienie oraz posiadających odpowiednie kwalifikacje. Coraz częściej również osoby niepełnosprawne pracujące w zakładach pracy chronionej mówią o ich wykorzystywaniu oraz przedmiotowym traktowaniu przez pracodawcę, co świadczy o wzroście świadomości samych osób niepełnosprawnych oraz jakości postrzegania samego siebie.
Dalej - wydaje się, że zakłady pracy chronionej podzieliły się na dwie kategorie tzn. takie, które "ledwo przędą" bo faktycznie rodzaj niepełnosprawności zatrudnionych tam osób generuje podwyższone koszty, które nie pozwalają na ich rozkwit ekonomiczny, a środki finansowe PFRON w oczywisty sposób rekompensują podwyższone koszty oraz te zakłady, których stać na ciągłe drogie reklamy w tv, czy te które funkcjonują z powodzeniem na giełdzie - "tygrysy przedsiębiorczości" radzące sobie doskonale na rynku dzięki dobrym produktom i pewnie też sporemu strumieniowi środków PFRON (nie będę podawała przykładów, by nie wywoływać przedwczesnej burzy).
Co z mojego toku myślenia wynika - otóż logiczne i uzasadnione moim zdaniem byłoby kierowanie w niedalekiej przyszłości rozwiązań prawno-organizacyjnych w kierunku przekształcenia zpch-ów wymienionych przeze mnie jako "ledwo przędzących" w zakłady aktywności zawodowej, a te które funkcjonują znakomicie powinny być zrównane z otwartym rynkiem pracy (gdzie dofinansowanie do wynagrodzenia każdej osoby niepełnosprawnej również przysługuje). Nie widzę wyraźnego powodu utrzymywania zwiększonego dofinansowania ze środków finansowych PFRON dla świetnie prosperujących zakładów pracy chronionej.
Dla porównania - przepisy prawa ograniczają możliwość uzyskania dofinansowania np. do zakupu wózka inwalidzkiego (od razu trzeba dodać, że wózek jest niezbędny ze względu na niepełnosprawność!!!) osobie niepełnosprawnej, która przekroczy określone kryterium dochodowe, co w zestawieniu z brakiem relatywnych ograniczeń dla pracodawców, wydaje się kuriozalne. Skutkuje to m.in. tym, że gro niepełnosprawnych nie podejmuje pracy bo... zarabiając za pracę jakieś pieniądze - zamiast uzyskać dodatkowe wsparcie (aktywność zawodowa kosztuje!) - tracą możliwość ubiegania się o środki finansowe PFRON na przedmioty niezbędne do życia, jak również głodową rentę socjalną, która powinna stanowić kwotę wyrównującą dysproporcje pomiędzy kosztami funkcjonowania osoby sprawnej i niepełnosprawnej (niepełnosprawność kosztuje!!!).
Ale wróćmy do zakładów aktywności zawodowej, które na początku rodzenia się idei wydawały się bytem sztucznym i niepotrzebnym, z perspektywy czasu i doświadczeń okazały się jedyną możliwą formą zatrudnienia dla osób wykluczonych nawet z tzw. chronionego rynku pracy.
1. Kto może utworzyć zaz?
Gmina, powiat oraz fundacja, stowarzyszenie lub inna organizacja społeczna, której statutowym zadaniem jest rehabilitacja zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych, może utworzyć wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo jednostkę i uzyskać dla tej jednostki status zakładu aktywności zawodowej, jeżeli:
- co najmniej 70% ogółu osób zatrudnionych w tej jednostce stanowią osoby niepełnosprawne, w szczególności skierowane do pracy przez powiatowe urzędy pracy:
- zaliczone do znacznego stopnia niepełnosprawności,
- zaliczone do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, u których stwierdzono autyzm, upośledzenie umysłowe lub chorobę psychiczną, w tym osób, w stosunku do których rada programowa, o której mowa w art. 10a ust. 4, zajęła stanowisko uzasadniające podjęcie zatrudnienia i kontynuowanie rehabilitacji zawodowej w warunkach pracy chronionej,
- spełnia dodatkowo warunki, tzn.: obiekty i pomieszczenia użytkowane przez zakład pracy:
- odpowiadają przepisom i zasadom bezpieczeństwa i higieny pracy,
- uwzględniają potrzeby osób niepełnosprawnych w zakresie przystosowania stanowisk pracy, pomieszczeń higieniczno sanitarnych i ciągów komunikacyjnych oraz spełniają wymagania dostępności do nich, a także jest zapewniona doraźna i specjalistyczna opieka medyczna, poradnictwo i usługi rehabilitacyjne,
- przeznacza uzyskane dochody na zakładowy fundusz aktywności,
- uzyska pozytywną opinię starosty o potrzebie utworzenia zakładu aktywności zawodowej.
Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych nie może być wyższy niż 35% ogółu zatrudnionych.
2. Jaki jest cel tworzenia zaz?
Zatrudnienie osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności, a także poprzez rehabilitację zawodową i społeczną, przygotowania ich do życia w otwartym środowisku oraz pomocy w realizacji pełnego, niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia na miarę ich indywidualnych możliwości.
3. Kto finansuje koszty utworzenia zaz?
Koszty utworzenia i działania zakładów aktywności zawodowej są finansowane ze środków PFRON, samorządu terytorialnego lub z innych źródeł.
Maksymalne dofinansowanie ze środków PFRON kosztów:
- działania zakładów aktywności zawodowej wynosi:
- w 2008 r. - 90% tych kosztów,
- w 2009 r. i w latach następnych - 85% tych kosztów,
- utworzenia zakładów aktywności zawodowej wynosi:
- w 2008 r. - 75% tych kosztów,
- w 2009 r. i w latach następnych - 65% tych kosztów.
Dofinansowania ze środków Funduszu kosztów dokonuje samorząd województwa na warunkach i w wysokości określonych umową zawartą z jednostką tworzącą zaz.
4. Jakie są ograniczenia dotyczące działania ZAZ?
Zakłady nie mogą prowadzić działalności polegającej na wytwarzaniu wyrobów przemysłu paliwowego, tytoniowego, spirytusowego, winiarskiego, piwowarskiego, a także pozostałych wyrobów alkoholowych o zawartości alkoholu powyżej 1,5% oraz wyrobów z metali szlachetnych albo z udziałem tych metali lub handlu tymi wyrobami.
Co może być finansowane ze środków PFRON:
- w ramach kosztów utworzenia zakładu:
- przystosowanie do potrzeb osób niepełnosprawnych pomieszczeń produkcyjnych i przeznaczonych na rehabilitację,
- zakup urządzeń i sprzętu rehabilitacyjnego,
- wyposażenie pomieszczeń produkcyjnych oraz przygotowanie stanowisk pracy, w tym zakup maszyn i urządzeń niezbędnych do prowadzenia produkcji lub świadczenia usług,
- zakup surowców, materiałów i narzędzi potrzebnych do rozruchu działalności gospodarczej,
- zakup środków transportu.
- w ramach działalności obsługowo-rehabilitacyjnej zakładu:
- dofinansowanie uzyskiwanego z pracy w działalności gospodarczej zakładu wynagrodzenia osób zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności, do wysokości 100% najniższego wynagrodzenia pracowników określonego w odrębnych przepisach, w proporcji do określonej w ich umowie o pracę części wymiaru czasu pracy określonego w ustawie,
- wynagrodzenia pracowników zatrudnionych w działalności obsługowo-rehabilitacyjnej,
- koszty materiałów, energii, usług materialnych, usług niematerialnych i innych niezbędnych do realizacji rehabilitacji i obsługi,
- koszty transportu i dowozu osób niepełnosprawnych,
- koszty szkoleń osób niepełnosprawnych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą i przygotowaniem ich do pracy na otwartym rynku pracy,
- należne od pracownika i pracodawcy składki na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne od pracowników,
- odpisy na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych lub wypłaty świadczeń urlopowych, dokonywane na podstawie odrębnych przepisów.
Do kosztów działalności gospodarczej zakładu realizowanej przez osoby zaliczone do znacznego stopnia niepełnosprawności, finansowanych ze sprzedaży wyrobów i usług, zalicza się:
- wynagrodzenie osób niepełnosprawnych za wykonaną pracę, obliczane na podstawie ustalonego w procedurze przyznawania statusu zakładu wskaźnika podstawowego wynagrodzenia,
- koszty materiałów, energii, usług materialnych i usług niematerialnych, niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej.
5. Ulgi finansowe:
Prowadzący zakład aktywności zawodowej w stosunku do tego zakładu jest zwolniony z:
- podatków, z wyłączeniem podatku od gier, podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego, cła, podatków dochodowych, podatku od środków transportowych;
- z tym że:
- z podatków od nieruchomości, rolnego i leśnego - na zasadach określonych w przepisach odrębnych,
- z podatku od czynności cywilnoprawnych - jeżeli czynność przez niego dokonana pozostaje w bezpośrednim związku z prowadzeniem zakładu,
- opłat, z wyjątkiem opłaty skarbowej i opłat o charakterze sankcyjnym.
Prowadzący zakład aktywności zawodowej przekazuje środki uzyskane z tytułu zwolnień podatkowych oraz wpływy z dochodu związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej na zakładowy fundusz aktywności.
6. Do kogo składa się wniosek o utworzenie zaz-u?
Potencjalny organizator składa wniosek o dofinansowanie ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych kosztów utworzenia zaz we właściwej jednostce organizacyjnej samorządu województwa.
Decyzję w sprawie przyznania statusu zakładu aktywności zawodowej wydaje wojewoda.
7. Co powinien zawierać wniosek?
- nazwę i siedzibę organizatora,
- status prawny i podstawę działania,
- statut organizatora określający cele i sposoby działania na rzecz osób niepełnosprawnych,
- adres zakładu oraz tytuł prawny do lokalu,
- proponowaną liczbę niepełnosprawnych pracowników zakładu wraz z opisem ich niepełnosprawności i rodzaju proponowanej aktywności zawodowej,
- plan działalności gospodarczej oraz program przysposobienia społeczno-zawodowego,
- proponowaną wysokość podstawowego wynagrodzenia osób niepełnosprawnych, wyrażoną jako wskaźnik procentowy najniższego wynagrodzenia,
- proponowaną obsadę etatową zakładu, z wyszczególnieniem liczby stanowisk i wymaganych kwalifikacji personelu, oraz wyliczone na tej podstawie proporcje,
- preliminarz kosztów utworzenia zakładu, z uwzględnieniem podziału na poszczególne rodzaje kosztów,
- preliminarz kosztów działalności obsługowo-rehabilitacyjnej zakładu, z podziałem na poszczególne rodzaje kosztów,
- plan pomieszczeń zakładu oraz opis przeznaczenia obiektów i lokali, z uwzględnieniem ich dostosowania do potrzeb i możliwości pracowników oraz rodzajów ich niepełnosprawności,
- projekt statutu i regulaminu zakładu oraz regulaminu zakładowego funduszu aktywności.
Kompletny wniosek przedkładany jest staroście, który w ciągu 14 dni wydaje opinię (1).
Po uzyskaniu pozytywnej opinii starosty wniosek podlega rozpatrzeniu pod względem prawidłowości planowanych kosztów utworzenia i działania zakładu, z uwzględnieniem w szczególności:
- wysokości środków Funduszu w danym roku,
- liczby osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności zarejestrowanych w powiatowym urzędzie pracy,
- wkładu finansowego organizatora w kosztach utworzenia i działalności zakładu.
W terminie 30 dni od dnia otrzymania opinii starosty powiadamia się organizatora o sposobie rozpatrzenia wniosku, a następnie w przypadku pozytywnego jego rozpatrzenia - w terminie 30 dni - prowadzi się z organizatorem negocjacje w przedmiocie warunków umowy i wysokości dofinansowania ze środków Funduszu.
Po zakończeniu negocjacji strony zawierają umowę określającą w szczególności:
- wysokość i termin przekazania środków Funduszu przeznaczonych na utworzenie zakładu, z podziałem na poszczególne rodzaje kosztów,
- wysokość i sposób przekazywania środków Funduszu przeznaczonych na działalność obsługowo-rehabilitacyjną zakładu do końca roku kalendarzowego, z podziałem na poszczególne rodzaje kosztów,
- warunki renegocjacji umowy,
- termin, w jakim musi być zawarta umowa ubezpieczenia wyposażenia i środków trwałych dofinansowywanych ze środków Funduszu.
8. Jaki jest stosunek osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności do innych pracowników zatrudnionych w zakładzie w pełnym wymiarze czasu pracy?
Wynosi on:
- 2,5 do 1, jeżeli zakład prowadzi działalność wytwórczą,
- 3,0 do 1, jeżeli zakład prowadzi działalność usługową,
- 2,75 do 1, jeżeli zakład prowadzi działalność wytwórczą i usługową.
9. Ile wynosi czas pracy oraz czas przeznaczony na rehabilitację osób zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności?
Czas pracy - co najmniej 0,55 wymiaru czasu pracy określonego w ustawie (czyli liczonego od 7 godzin dziennie i 35 tygodniowo). Może być on jednaj zwiększony na wniosek zespołu programowego do wysokości 0,8 wymiaru czasu pracy określonego w ustawie.
Czas trwania zajęć rehabilitacyjnych - nie mniej niż 60 minut dziennie, a na wniosek służb rehabilitacyjnych zakładu - nie więcej niż 120 minut dziennie.
10. Na co przeznacza się środki z funduszu aktywności?
- usprawnienie i dodatkowe oprzyrządowanie stanowisk pracy, wspomagające samodzielne funkcjonowanie osób niepełnosprawnych w zakładzie pracy,
- zakup sprzętu i wyposażenia pomagającego osobie niepełnosprawnej w samodzielnym życiu i uczestnictwie w życiu społecznym w lokalnym środowisku,
- pomoc w przygotowaniu osób niepełnosprawnych do pracy poza zakładem i wyrównaniu ich szans w nowym miejscu pracy,
- pomoc w przygotowaniu, budowie, remoncie i wyposażeniu indywidualnych i zbiorowych form mieszkalnictwa chronionego dla osób niepełnosprawnych, które nie znajdują oparcia we własnej rodzinie lub podejmują świadome decyzje dotyczące samodzielnego życia,
- rekreację i uczestnictwo osób niepełnosprawnych w życiu kulturalnym,
- pomoc w zaspokajaniu innych potrzeb zatrudnionych osób niepełnosprawnych.
Środki funduszu aktywności przeznaczone na poprawę warunków pracy nie mogą przekraczać 30% rocznych wpływów tego funduszu.
Środki przeznaczone na realizację indywidualnych projektów wsparcia osób niepełnosprawnych zatrudnionych w zakładzie, w formie bezpośrednich zakupów lub nieoprocentowanych pożyczek, umarzanych po całkowitej realizacji projektu, mogą być wydatkowane na podstawie projektu opracowanego przez kierownika zakładu i zaakceptowanego przez jego organizatora.
Podstawa prawna:
- Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123 poz. 776 z późn. zm.),
- ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 21 stycznia 2000 r. w sprawie zakładów aktywności zawodowej (Dz.U. Nr 6, poz. 77 z późn.zm.).
(1) Rozporządzenie o zaz-ach najpierw mówi, że wniosek składa się do właściwej jednostki organizacyjnej samorządu województwa, a w kolejnych paragrafach mówi już o staroście i dalszym procedowaniu i podpisywaniu umowy na poziomie starostwa.
Oprac. Małgorzata Radziszewska
Copyright © 2008 by GVA
Projekt, w ramach którego powstaje portal Dom Otwarty: Przestrzeń Interakcji współfinansowany jest ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu - Fundusz Inicjatyw Obywatelskich