Patron medialny
Kobiety Niepełnosprawne w Unii Europejskiej
Osoby niepełnosprawne stanowią największą (10% populacji świata, czyli około 650 milionów ludzi) i jednocześnie najbardziej niezauważalną/ignorowaną/niewidoczną mniejszość na świecie. W państwach Unii Europejskiej żyje około 50 milionów niepełnosprawnych obywateli. Jest to więcej niż ludność Belgii, Czech, Grecji, Węgier i Holandii łącznie. Badania socjologiczne dotyczące osób niepełnosprawnych w Unii Europejskiej udowadniają, iż osoby niepełnosprawne dotyka na co dzień dyskryminacja oraz w konsekwencji wykluczenie z życia społecznego. Szacuje się, że około 45-65% tej grupy stanowią ludzie będący w wieku produkcyjnym (w przedziale mniej więcej 18-65 lat) a mimo tego połowa z nich pozostaje niezatrudniona oraz niezaangażowana w żadną aktywność ekonomiczną. Eksperci wyliczyli, że szanse osób niepełnosprawnych na zatrudnienie są dwa do trzech razy niższe niż osób pełnosprawnych.
Polityka narodowa wobec osób niepełnosprawnych w poszczególnych krajach UE w tej materii jest jednakże w większym lub mniejszym stopniu niejednolita. Ponadto, Unia Europejska nie wypracowała sobie jeszcze jednej definicji niepełnosprawności (z tego powodu utrudnione jest uzyskiwanie precyzyjnych danych porównawczych a co za tym idzie trudniej o ocenę skuteczności polityk antydyskryminacyjnych). Jednakże, koniec lat 90tych wraz z wejściem w życie Traktatu Amsterdamskiego (1999 rok) przyniósł pewien przełom w pojmowaniu i podejściu do niepełnosprawności i stał się początkiem procesu wypracowywania wspólnych koncepcji i rozwiązań na poziomie Unii Europejskiej. Podstawą tych zmian był zapis artykułu 13 Traktatu, który zakazuje wszelkiej dyskryminacji i upoważnia Komisję Europejską do przygotowania i przedstawienia Radzie i Parlamentowi konkretnych projektów działań w tym zakresie. Co jest niezwykle istotnie, po raz pierwszy "niepełnosprawność" została wymieniona wprost w Traktacie wraz ze wskazaniem na potrzebę przeciwdziałania dyskryminacji. Przez tę ostatnią dekadę można zauważyć wiele pozytywnych zmian min. obserwuje się wyraźną tendencje do włączenia osób niepełnosprawnych w główny nurt polityki zatrudnienia, co oznacza, iż zatrudnienie chronione będzie zastępowane zatrudnieniem dotowanym i wspomaganym. Ponadto wzrasta rola poradnictwa, szkoleń zawodowych oraz asysty osobistej.
Jednakże, sytuacja kobiet niepełnosprawnych jest w porównaniu do sytuacji mężczyzn niepełnosprawnych trudniejsza gdyż oprócz dyskryminacji ze względu na nie_pełną_sprawność dotyka je również dyskryminacja ze względu na płeć. Z tego powodu warunki życia są utrudnione oraz możliwości rozwoju w wielu wypadkach uniemożliwione. Niestety, przeciwdziałanie tej podwójnej dyskryminacji wobec niepełnosprawnych kobiet utrudnia z jednej strony niewystarczająca konsolidacja środowisk kobiet niepełnosprawnych oraz środowisk wspierających a z drugiej strony prawie całkowity brak systematycznych badań socjologicznych, które byłyby źródłem danych empirycznych, których ustawodawcy nie mogliby już ignorować.
Informacje na temat rzeczywistej sytuacji kobiet niepełnosprawnych uzyskują nieliczne organizacje pozarządowe działające na rzecz kobiet niepełnosprawnych (w tym działające w Polsce Stowarzyszenie Kobiet Niepełnosprawnych ONE.pl) pośród swoich beneficjentek. Przełomowym wydarzeniem w ruchu na rzecz kobiet niepełnosprawnych była odbywająca się w 2007 roku w Madrycie pierwsza ogólnoeuropejska konferencja (połączona ze spotkaniami roboczymi) na temat sytuacji kobiet niepełnosprawnych w Europie zorganizowana pod egidą Europejskiego Forum ds. Osób Niepełnosprawnych (EDF).
Z raportu, jaki powstał w wyniku skonsolidowanych prac organizacji partnerskich EDF'u wyłania się niezbyt optymistyczny obraz sytuacji kobiet niepełnosprawnych w Unii Europejskiej szczególnie w kontraście do poprawiającej się sytuacji mężczyzn niepełnosprawnych.
Problem dyskryminacji kobiet niepełnosprawnych zdaje się mieć korzenie w negatywnych stereotypach, które funkcjonują w społeczeństwach (wszystkich krajów członkowskich UE niezależnie od specyfiki kulturowej) a które przedstawiają kobiety niepełnosprawne, jako ludzi pozbawionych "płci", istoty nieposiadające prawa do samostanowienia i samodzielnego wypełniania ról społecznych kulturowo przypisanych do ich płci. Kobiety niepełnosprawne w przeciwieństwie do mężczyzn niepełnosprawnych traktowane są ze wzmożona "opiekuńczością", co powoduje, ze najczęstszą tendencją jest to, iż pozostają one zależne od swoich rodzin czy też opiekunów prawnych bez szans na pełne uczestnictwo w życiu społecznym. Kobiety niepełnosprawne zdają się być chronione od pracy zawodowej, mimo, iż psychologowie są zgodni, co do tego, że może ona mieć właściwości terapeutyczne i wpływać pozytywnie na samoocenę.
Paradoksalnie to właśnie kobiety niepełnosprawne mają relatywnie większe wykształcenie niż mężczyźni niepełnosprawni. Nie zmienia to jednak faktu, iż nie mogą one wykorzystać swojej wiedzy w praktyce a przez to nie uzyskują doświadczenia zawodowego i tym samym ich szanse na zatrudnienie maleją. Aby przerwać to zamknięte koło niezbędna jest zintegrowana akcja reformująca system prawny, który uwzględniałby prawo antydyskryminacyjne utworzone specjalnie pod kątem kobiet niepełnosprawnych.
Prawo stanowione jak też tzw. prawo zwyczajowe w różnych krajach Unii Europejskiej nierówno traktuje kobiety niepełnosprawne względem mężczyzn niepełnosprawnych. Min. w Szwecji mężczyźni niepełnosprawni dostają od państwa dopłaty do kupna dostosowanego samochodu, gdy jednocześnie kobiety zamiast tego dostają dopłaty do kosztów transportu miejskiego. Jednocześnie na Malcie istnieje przepis, według którego kobiety niepełnosprawne tracą wszystkie świadczenie socjalne z chwilą wyjścia za mąż.
Niezwykłe bariery istnieją również w zakresie dostępu do pomocy lekarskiej ze szczególnym uwzględnieniem dostępu do porad ginekologicznych. Raportujący do EDF'u przedstawiciele europejskich organizacji na rzecz kobiet niepełnosprawnych zwrócili uwagę, że problem ten może mieć źródło w społecznym postrzeganiu pacjentów wg. tylko dwóch kategorii: kobiet lub osób niepełnosprawnych. Brak uwzględniania bardzo specyficznych potrzeb kobiet niepełnosprawnych w tym zakresie zakrawa często na naruszanie podstawowych praw człowieka jak też praw reprodukcyjnych. Sygnały, że taki stan rzeczy ma miejsce we wszystkich krajach Unii Europejskiej są alarmujące. Nadal nie ma pełnej akceptacji ze strony społeczeństw na pełnienie przez kobiety niepełnosprawne ról matek czy też żon. Zdarzały się przypadki min. we Francji, kiedy to niemowlę było odbierane niepełnosprawnej matce po porodzie gdyż opieka socjalna uznawała, ze taka osoba nie poradzi sobie z wychowywaniem swojego dziecka. W Belgi miały miejsce przypadki, ubezwłasnowolniania kobiet niepełnosprawnych w zakresie ich wolności osobistej tak, aby nie dopuszczać do kontaktów intymnych z mężczyznami. W Austrii zdarzało się, iż lekarze ginekolodzy nie oferowali swoim pacjentkom niepełnosprawnym pełnej gamy porad lekarskich opierając się na (błędnym skądinąd) domniemaniu, iż kobiety niepełnosprawne nie mogą i nie prowadzą normalnego życia seksualnego.
Proces zmierzający do zmiany takiego status quo zainicjowany i "napędzany" przez grupę samych zainteresowanych, czyli osoby niepełnosprawne (w tym kobiety niepełnosprawne) zaczął się na dobre bardzo niedawno. Nie bez powodu został on nazwany ostatnim z ruchów obywatelskich (civil rights movement) gdyż jego fundament opiera się na zasadzie "nic o nas bez nas" a celem jest doprowadzenie do potwierdzenia statusu i uznaniu praw osób niepełnosprawnych ze szczególnym uwzględnieniem praw kobiet niepełnosprawnych za legalnie wiążące prawa człowieka i obywatela, oraz odejście od medycznego modelu niepełnosprawności (tj. traktowania osoby niepełnosprawnej głównie poprzez pryzmat choroby/nie_pełnej_sprawności) na rzecz tzw. społecznego modelu (który charakteryzuje się uznaniem osoby niepełnosprawnej za pełnoprawnego obywatela, który aby móc normalnie funkcjonować w społeczeństwie powinien m.in. nie natrafiać na bariery architektoniczne, instytucjonalne, psychologicznie).
Wraz ze wzrostem i rozwojem społeczeństw obywatelskich szanse na rzeczywisty udział kobiet niepełnosprawnych w tym procesie staje się coraz bardziej realny a efekty, jakie może on przynieść coraz bardziej wymierne. Rok 2006 był w tym względzie absolutnie historyczny gdyż zakończone zostały pracę nad Konwencją Praw Osób Niepełnosprawnych Organizacji Narodów Zjednoczonych, która następnie została otwarta do podpisu i ratyfikacji w roku 2007. Konwencja ta jest pierwszą konwencją dotyczącą praw człowieka powstałą w XXI wieku i pierwszym prawnie wiążącym aktem, który zapewnia szeroko zakrojoną ochronę praw osób z niepełnosprawościami w duchu społecznego modelu niepełnosprawności. Mimo, iż ta konwencja nie tworzy nowego katalogu praw człowieka, określa z dużo większą niż dotychczas precyzją te zobowiązania Państw (które ratyfikują konwencję) w zakresie promowania, ochrony i zagwarantowania praw osób z niepełnosprawnościami tak, aby mogły stać się one pełnoprawnymi członkami danego społeczeństwa. W marcu 2007 roku konwencja została podpisana przez Unię Europejską a na chwilę obecną ratyfikowały ją następujące kraje członkowskie: Austria, Węgry, Hiszpania, Słowenia oraz Szwecja.
Co warto podkreślić historycznym wydarzeniem jest nie tylko sam fakt, ze ta konwencja powstała, ale również fakt, iż jest to pierwsza konwencja Organizacji Narodów Zjednoczonych, która została podpisana przez Unię Europejską. Jest to niezwykle ważny krok, ponieważ oznacza to, iż wszystkie już istniejące oraz powstałe w przyszłości Dyrektywy, Regulacje czy tez programy Europejskie będą musiały być w zgodzie z wytycznymi konwencji i będą one miały wpływ na jakość życia dla około 50 niepełnosprawnych obywateli Unii Europejskiej. Istnieje więc również realna szansa na skuteczne przeciwdziałania podwójnej dyskryminacji kobiet niepełnosprawnych w krajach członkowskich UE.
Oprac. Magda Szarota
Copyright © 2008 by GVA
Projekt, w ramach którego powstaje portal Dom Otwarty: Przestrzeń Interakcji współfinansowany jest ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu - Fundusz Inicjatyw Obywatelskich