Patron medialny
Renty - część I
W tym opracowaniu przedstawię Wam różne rodzaje rent. Jest ich aż 10. Różnią się od siebie sposobem uzyskiwania, wysokością, możliwościami "dorabiania" do nich, czasami wypłacają je inne instytucje. A oto one:
1. RENTA Z TYTUŁU NIEZDOLNOŚCI DO PRACY
Często jestem pytana o to "ile lat muszę pracować aby uzyskać prawo do renty?". Do 1998 r. wystarczyło
przepracowanie 5-ciu lat, aby osoba niepełnosprawna uzyskała prawo do renty. Obecnie to nie wystarczy. Trzeba
spełnić kilka następujących warunków by prawo do renty uzyskać:
prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia
następujące warunki łącznie:
- jest niezdolny do pracy (o tym orzeka lekarz orzecznik ZUS)
- ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy
- niezdolność do pracy powstała w okresach ściśle określonych w ustawie, np. w okresie ubezpieczenia, zatrudnienia, pobierania zasiłku dla bezrobotnych, pobierania zasiłków z ubezpieczenia społecznego (chorobowego lub opiekuńczego) albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów
- ubiegający się o rentę musi mieć 5 lat stażu pracy w ostatnich 10 latach wstecz od złożenia wniosku o rentę.
Staż ubezpieczeniowy
Okres ubezpieczenia (składkowy) wymagany do przyznania renty uzależniony jest od wieku osoby, w którym powstała niezdolność do pracy. Okres ten wynosi:
- 1 rok, jeśli niezdolność powstała przed ukończeniem 20 lat,
- 2 lata - w wieku od 20 do 22 lat,
- 3 lata - w wieku od 22 do 25 lat,
- 4 lata - w wieku od 25 do 30 lat,
- 5 lat - w wieku powyżej 30 lat.
Dokumenty składane przy ubieganiu się o rentę
Do wniosku o przyznanie renty należy dołączyć:
- zaświadczenie o stanie zdrowia, wydane przez lekarza prowadzącego leczenie,
- ankietę (druk ZUS N-10 wywiad zawodowy...) wypełnioną przez zakład pracy,
- dokumenty potwierdzające przebyte okresy składkowe i nieskładkowe,
- zaświadczenie wystawione przez zakład pracy wg wzoru określonego przez ZUS (druk ZUS Rp-7); dopuszcza się możliwość dokumentowania wysokości wynagrodzenia legitymacją ubezpieczeniową zawierającą odpowiednie wpisy, zaświadczeniami wystawianymi przez archiwum.
Badania lekarskie
Oceny niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Lekarz orzecznik ocenia niezdolność do pracy, jej stopień a także dokonuje ustaleń dotyczących:
- daty powstania niezdolności do pracy,
- trwałości lub przewidywanego okresu trwania niezdolności do pracy,
- związku przyczynowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami,
- niezdolności do samodzielnej egzystencji,
- celowości przekwalifikowania zawodowego.
Okres na jaki może zostać przyznana renta
Niezdolność do pracy jest orzekana na okres nie dłuższy niż 5 lat, chyba że według wiedzy medycznej nie będzie rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu, wówczas niezdolność do pracy będzie orzekana na okres dłuższy niż 5 lat.
Nowe uregulowania stanowią również, że jeżeli osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy przez okres co najmniej ostatnich 5 lat poprzedzających dzień badania lekarskiego brakuje mniej niż 5 lat do osiągnięcia wieku emerytalnego, tj. 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny, w przypadku dalszego stwierdzenia niezdolności do pracy orzeka się niezdolność do pracy na okres do dnia osiągnięcia tego wieku.
Ile może dorobić taki rencista?
Obowiązujące przepisy przewidują zmniejszenie lub zawieszenie pobierania emerytury lub renty, jeśli osoba pobierająca świadczenie przekroczy określone w przepisach limity dodatkowych przychodów. Graniczne kwoty to 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w kwartale. I tak np. od 1 września 2008 r. do 30 listopada 2008 r.:
- jeśli emeryt lub rencista nie zarabia więcej niż 2.066,00 zł - nie musi się martwić o wysokość pobieranego świadczenia - będzie je pobierał w pełnej wysokości,
- jeśli dodatkowy przychód mieści się w granicach od 2.066,00 do 3.836,80 zł - jego emerytura lub renta ulega zmniejszeniu,
- jeżeli dorobisz więcej niż 3836,80 zł renta zostanie zawieszona na czas osiągania takich wysokich zarobków.
Trzeba pilnować progów
Jeśli rencista zarobi ponad wyznaczone przepisami progi, ich świadczenie zostanie zmniejszone lub zawieszone.
1. Zmniejszone - gdy zarobi ponad 70 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (według wyliczeń Głównego Urzędu Statystycznego. Świadczenie zmniejsza się o kwotę stanowiącą różnicę między osiąganym przychodem a niższą kwotą graniczną stanowiącą 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Kwota tego zmniejszenia nie może być jednak wyższa od kwoty maksymalnego zmniejszenia, określonej jako:
- o 24% kwoty bazowej - dla emerytury lub renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy - od 1 marca 2008 r. kwota ta wynosi 440,24 zł,
- o 18% kwoty bazowej - dla renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy - od 1 marca 2008 r. kwota ta wynosi 330,20 zł,
- o 20,4% kwoty bazowej - dla renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba - od 1 marca 2008 r. kwota ta wynosi 374,22 zł.
2. Zawieszone - gdy zarobki przekroczą 130 proc. tego wynagrodzenia. Jeśli przeszedłeś na rentę w trakcie roku, progi zarobkowe będą cię obowiązywać dopiero od miesiąca, w którym ZUS przyznał ci świadczenie.
Wysokość kwot maksymalnych zmniejszeń podlega podwyższeniu przy zastosowaniu wskaźnika waloryzacji - w kolejnych terminach waloryzacji.
Nie są zmniejszane ani zawieszane renty inwalidy wojennego i inwalidy wojskowego, którego niezdolność do pracy powstała w związku ze służbą wojskową. Dotyczy to także renty rodzinnej przysługującej po inwalidzie wojennym lub wojskowym, którego śmierć nastąpiła w związku ze służbą wojskową. Renciści uzyskujący honoraria z działalności twórczej i artystycznej też mogą dorabiać bez ograniczeń.
Co się nie wlicza
Nie wlicza się do przychodów powodujących zmniejszenie lub zawieszenie renty, zarobków otrzymywanych z tytułu umowy o dzieło zawartej z innym niż własny pracodawca, a także z tytułu praw autorskich i patentowych. Również dochody z wynajmu lub dzierżawy nieruchomości nie mają wpływu - chyba że wynajem jest naszą działalnością gospodarczą.
Ponadto nie wlicza się:
- nagród jubileuszowych (ale tylko tych wypłacanych nie częściej niż co 5 lat),
- odpraw w związku z przejściem na emeryturę,
- odszkodowań i rekompensat wypłacanych z tytułu rozwiązania umowy o pracę czy niezgodnego z prawem wypowiedzenia,
- zapomóg, świadczeń socjalnych i urlopowych.
Co podlega zawieszeniu lub zmniejszeniu
Otrzymywane przez emerytów lub rencistów świadczenia, które mogą być zawieszane lub zmniejszane w przypadku uzyskiwania przychodów, to:
- wcześniejsza emerytura, wypłacana kobiecie w wieku do 60 lat i mężczyźnie w wieku do 65 lat,
- renta z tytułu niezdolności do pracy,
- renta rodzinna, do której uprawniona jest jedna osoba,
- część renty rodzinnej, do której uprawniona jest osoba uzyskująca przychód,
- renta inwalidy wojskowego, którego niezdolność do pracy nie powstała w związku ze służbą wojskową oraz renta rodzinna po takim inwalidzie,
- renta z tytułu niezdolności do pracy oraz renta rodzinna, przyznane na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy albo ustawy o zaopatrzeniu z tytułu wypadków przy pracy lub chorób zawodowych.
Uwaga! Takie same zasady dotyczące dorabiania dotyczą rent uczniowskich, rodzinnych i rent z tytułu wypadków przy pracy.
2. RENTA SZKOLENIOWA
Jeśli ubezpieczony spełni warunki wymagane do przyznania renty i uzyska orzeczenie o celowości przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, może otrzymać rentę szkoleniową.
Renta przyznawana jest na 6 miesięcy z możliwością przedłużenia o 30 miesięcy na wniosek starosty. Okres 6 miesięcy może ulec skróceniu, jeśli przed upływem tego okresu starosta zawiadomi organ rentowy o braku możliwości przekwalifikowania do innego zawodu lub o tym, że osoba zainteresowana nie poddaje się przekwalifikowaniu zawodowemu. Do tego typu renty w ogóle nie można dorabiać!!
3. RENTA UCZNIOWSKA (SZKOLNA)
Przyznawano ją na podstawie poprzedniej ustawy emerytalno-rentowej. Artykuł 63 ust. 1 "starej" ustawy emerytalnej z 1982 r. stwierdzał, że uczniom szkół ponadpodstawowych, studentom szkół wyższych i uczestnikom studiów doktoranckich, którzy stali się inwalidami I i II grupy, przysługiwała renta inwalidzka. Obecnie (od 1 września 1997 r.) pojęcie "inwalidztwo I i II grupy" zastąpiono pojęciem "całkowitej niezdolności do pracy". Nowa ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162 poz. 1119 z późn. zm.) ani jakiekolwiek inne przepisy o ubezpieczeniach społecznych nie przewidują już rent uczniowskich.
Prawo do tego świadczenia zachowują ci, których stan zdrowia nie uległ poprawie. Osoby, którym na podstawie starej ustawy emerytalnej przyznano tzw. rentę uczniowską, zachowują do niej prawo po 1 stycznia 1999 r., czyli po zmianie sytemu ubezpieczeń społecznych, jeśli nadal są całkowicie niezdolne do pracy. Tracą ją w razie zmiany orzeczenia z "całkowitej niezdolności do pracy" na "częściową niezdolność do pracy". Ocena zdolności lub niezdolności do pracy zależy od lekarza orzecznika ZUS, a następuje w wyniku badania lekarskiego przeprowadzonego na wniosek lub z urzędu, czyli orzeczenie może ulec zmianie podczas wyznaczonego badania kontrolnego. Temu badaniu podlegają ci, którym wydano orzeczenie na czas określony. Ci, którzy otrzymali orzeczenie na czas nieokreślony (na stałe), przed wejściem w życie nowej ustawy emerytalno-rentowej, czyli przed 1 stycznia 1999 r. mogą bez przeszkód pobierać tzw. rentę uczniowską. Również ci, którzy po tym terminie otrzymali orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy i decyzję o przyznaniu renty na stałe, będą ją otrzymywać bez problemów. Takie wnioski płyną z uchwały Sądu Najwyższego (sygn. III ZP 10/01). Dorabianie - patrz renta z tytułu niezdolności do pracy.
4. RENTA SOCJALNA
Podstawa prawna:
Organem przyznającym i wypłacającym renty socjalne jest ZUS.
Komu przysługuje?
Wyłącznie osobie:
- pełnoletniej
- całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało:
- przed ukończeniem 18 roku życia
- w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25 roku życia
- w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej
lub
lub
oraz
Za osobę pełnoletnią uważa się osobę, która ukończyła 18 lat.
Za osobę pełnoletnią uważa się również kobietę, która zawarła związek małżeński po ukończeniu 16 lat, a nie ukończyła 18 roku życia.
Przy ocenie prawa do tej renty jest istotne, aby niezdolność do pracy była skutkiem naruszenia sprawności organizmu, powstałego we wskazanych okresach.
Ustalenia całkowitej niezdolności do pracy dokonuje lekarz orzecznik ZUS.
Renta socjalna wynosi 84% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Renta socjalna nie przysługuje: osobie uprawnionej do emerytury, renty, świadczenia przedemerytalnego lub zasiłku przedemerytalnego, właścicielowi lub posiadaczowi nieruchomości rolnej powyżej 5 hektarów. Renta ta nie przysługuje za okres tymczasowego aresztowania lub odbywania kary pozbawienia wolności (jeżeli aresztowany lub skazany samotnie gospodaruje i jest właścicielem lokalu mieszkalnego może otrzymywać 50% renty by dokonywać opłat za czynsz. Renta socjalna nie przysługuje, jeżeli kwota renty rodzinnej przekracza 200% kwoty najniższej renty z tytułu niezdolności do pracy.
Jak i gdzie ubiegać się o rentę socjalną?
Postępowanie w sprawie przyznania renty socjalnej wszczyna się na podstawie wniosku osoby ubiegającej się o rentę socjalną lub jej przedstawiciela ustawowego (np. rodzica).
Kto decyduje o przyznaniu renty?
Ustalenia o całkowitej niezdolności do pracy i przewidywanego okresu jej trwania dokonuje lekarz orzecznik ZUS.
Uwaga
Orzeczenia o:
- stopniu niepełnosprawności,
- orzeczenia lekarza orzecznika o niezdolności do pracy,
- orzeczenia "Komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia" o zaliczeniu do jednej z grup inwalidów
Renta może być przyznana na stałe lub czasowo.
Wysokość renty socjalnej
Renta socjalna przyznawana jest w stałej wysokości.
Od 1 marca 2008 r. wysokość renty socjalnej wynosi 534,48 zł(brutto).
Jedynym świadczeniem, z którym może zbiegać się prawo do renty socjalnej, jest renta rodzinna. Jednak i tu obowiązują pewne ograniczenia, a mianowicie łączna wysokość tych dwóch świadczeń nie może przekroczyć 200 proc. kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Od dnia 1 marca 2008 r. wysokość najniższej renty z ww. tytułu wynosi 636,29zł, a zatem 200 proc. tej kwoty to 1272,58 zł.
W przypadku gdy suma świadczeń przekracza wspomnianą kwotę 200 proc., wysokość renty socjalnej ulega obniżeniu. Kwota obniżonej renty nie może być jednak niższa niż 10 proc. kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Od 1 marca 2008 r. kwota ta wynosi 63,63zł.
Renta socjalna nie przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli kwota renty rodzinnej przekracza 200 proc. kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy (tj. 1272,58 zł).
Osoba ubiegająca się o rentę socjalną bądź ją pobierająca jest obowiązana powiadomić jednostkę organizacyjną ZUS przyjmującą wniosek bądź wypłacającą rentę socjalną o posiadaniu uprawnień do renty rodzinnej oraz organ emerytalno-rentowy wypłacający rentę rodzinną o posiadaniu uprawnień do renty socjalnej.
Renta socjalna jest opodatkowana podatkiem dochodowym od osób fizycznych.
Tak więc z kwoty renty odlicza się:
- zaliczkę na podatek dochodowy,
- składkę na ubezpieczenie zdrowotne,
Zawieszenie prawa do renty socjalnej
Prawo do renty socjalnej zawiesza się za miesiąc, w którym uzyskany został przychód z jednego lub kilku wymienionych niżej tytułów, w łącznej kwocie przekraczającej 30% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia czyli obecnie (od 1 września 2008 r. do 30 listopada 2008) - 885,50 zł. brutto.
Co może być przychodem mającym wpływ na zawieszenie renty socjalnej?
Zawieszenie renty socjalnej może nastąpić:
W przypadku osiągania przychodów z tytułu:
- pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy,
- pracy nakładczej,
- pracy wykonywanej na podstawie umowy zlecenia,
- umowy agencyjnej,
- wykonywania pracy w ramach umowy o świadczenie usług (innej niż umowa zlecenia lub agencyjna), do której zgodnie z Kodeksem Cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia oraz współpracy przy wykonywaniu tej umowy,
- prowadzenia pozarolniczej działalności oraz współpracy przy jej wykonywaniu,
- wykonywania pracy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych,
- odpłatnego świadczenia pracy na podstawie skierowania do pracy,
- w czasie kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania (o ile przysługuje renta w wysokości 50% renty socjalnej),
- pobierania stypendium sportowego.
W przypadku pobierania świadczeń:
- chorobowego (słownik),
- macierzyńskiego,
- opiekuńczego,
- wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy,
- kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego.
W przypadku osiągania przychodów z tytułu:
- najmu lub podnajmu,
- dzierżawy lub poddzierżawy,
- innych umów o podobnym charakterze (opodatkowanych na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne).
Osoba pobierająca rentę socjalną lub jej przedstawiciel ustawowy (opiekun prawny lub kurator) są obowiązani niezwłocznie powiadomić ZUS o osiąganiu przychodu w kwocie powodującej zawieszenie prawa do tej renty. Powiadomienie to następuje w formie pisemnego oświadczenia, a jeśli od osiąganego przychodu odprowadzane są składki na ubezpieczenia społeczne, uprawniony zobowiązany jest do przedłożenia zaświadczenia wystawionego przez płatnika składek.
Oprac. Anita Siemaszko
Copyright © 2008 by GVA
Projekt, w ramach którego powstaje portal Dom Otwarty: Przestrzeń Interakcji współfinansowany jest ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu - Fundusz Inicjatyw Obywatelskich