Patron medialny
Pomoc społeczna czyli nie taki diabeł straszny
Wiele kobiet trwa w relacji opartej na przemocy i z lęku przed samodzielnością ekonomiczną i życiową. Wiele z tych kobiet to kobiety niepełnosprawne, które odczuwają te lęki w dwójnasób, ponieważ ich sytuacja ekonomiczna bywa gorsza, a uzyskanie samodzielności - wydaje się niemożliwe.
Przemoc w rodzinie jest sytuacją trudną, z którą ofiary nie są w stanie sobie same poradzić. Kobiety doświadczające przemocy potrzebują wsparcia: medycznego, psychologicznego, prawnego i socjalnego. W sytuacji skrajnie trudnej także ochrony w postaci świadczeń z zakresu interwencji kryzysowej.
Kobiety boją się, że nie poradzą sobie bez partnera, że "nie będę miała z czego żyć i utrzymać dzieci", "że nie będę miała mieszkania i nie będę miała z czego żyć". Kobiety niepełnosprawne w takim układzie - są często pozostawione same sobie i oprócz problemu przemocy dochodzą obawy i lęki związane z niesprawnością.
Te obawy, połączone z poczuciem bezradności i niską wiarą we własne siły, utwierdzają ją przekonaniu o tym, że jej miejsce jest u boku "partnera".
Kampanie społeczne i nagłaśnianie tego problemu spowodowało, że coraz więcej kobiet dokonuje swoistego coming outu i przemoc przestaje być częścią "rodzinnej tajemnicy". Na pochwałę zasługują wszystkie próby oswajania z tą patologią i edukacja społeczeństwa; nawet jeśli jest to kampania uderzająca "między oczy" - bo tylko taka może spowodować, że zniknie rodzaj przyzwolenia społecznego na tego typu zachowania. A że jest takie przyzwolenie - nie trzeba nikogo przekonywać. Prasowe informacje o "głuchocie", na którą zapadają sąsiedzi mieszkający przez ścianę, za którą rozgrywa się rodzinna tragedia - nie są odosobnione. Nie ma co się oszukiwać - wszyscy bywamy głusi. Argumentacja "to nie chcę mieć problemów, "a nie chcę spotkać się z zemstą sprawcy", a w końcu "to nie moja sprawa" - powoduje, że nie mamy czystego sumienia i będzie ono nas zadręczać gdy okaże się że nasza interwencja mogła uratować czyjeś życie.
Fakty i mity
Utarło się w społeczeństwie twierdzenie, że korzystanie z pomocy społecznej to wstyd, że pomoc społeczna jest dla osób niezaradnych życiowo, społecznie i ekonomicznie upośledzonych.
Otóż nic bardziej mylnego. Jeśli nawet taka obiegowa opinia funkcjonuje w naszym otoczeniu - zmieńmy ją. Pomoc społeczna oferuje wiele rodzajów pomocy osobom i rodzinom, które z różnych przyczyn znalazły się w trudnej sytuacji życiowej. Każdy z nas może się w takiej znaleźć - bez swojej winy. Nikt nie ma monopolu na szczęście; nikt nie może przewidzieć problemów i tragedii, które w swoim życiu go dotkną.
Najlepszym tego przykładem jest choroba, niepełnosprawność czy przemoc ze strony osoby bliskiej.
Szukanie pomocy w sytuacjach trudnych, z którymi nie możemy sobie poradzić, nie jest niczym wstydliwym. To przejaw wielkiej odwagi i rozwagi.
Świadczenia o charakterze pieniężnym (np. zasiłki) to tylko jeden z rodzajów pomocy, jakiej instytucje pomocy społecznej udzielają osobom i rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej. Obok świadczeń pieniężnych, pomoc społeczna oferuje różnego rodzaju pomocy niepieniężnej - np. w postaci pracy socjalnej lub specjalistycznego poradnictwa.
To prawda kryterium dochodowe ogranicza krąg osób, które mogą skorzystać przede wszystkim ze świadczeń pomocy społecznej o charakterze pieniężnym. Bez względu na dochód osoby doświadczające przemocy, mogą jednak otrzymać od pomocy społecznej wsparcie o charakterze niepieniężnym, w szczególności w postaci poradnictwa psychologicznego, prawnego, rodzinnego, czy w formie interwencji kryzysowej. W szczególnie uzasadnionych przypadkach mogą one także wnioskować o przyznanie ofiarom przemocy domowej pomocy finansowej np. w postaci specjalnego bezzwrotnego zasiłku celowego. Nie łudźmy się, że ktoś nas zgłosi do takiej pomocy. Niestety o pomoc tego typu musimy zgłosić się same.
Najczęściej pomoc społeczna kojarzy się nam z ośrodkiem pomocy społecznej. W rzeczywistości pomoc społeczna to różne formy wsparcia, świadczone przez różne instytucje publiczne. Takie rozumienie pomocy społecznej znajduje odzwierciedlenie w polskim prawie, w szczególności w Ustawie o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz. U. z 2004r. Nr 64, poz. 593 z późn. zm.). Art. 2 Ustawy stanowi, że pomoc społeczna to instytucja polityki społecznej państwa, mająca na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby możliwości. Pomocy społecznej udziela się osobom i rodzinom m.in. w powodu ubóstwa, sieroctwa, bezdomności, bezrobocia, długotrwałej lub ciężkiej choroby i przemocy w rodzinie. Rolą pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin, które znalazły się w takich sytuacjach, w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Jej zadaniem jest także zapobieganie takim sytuacjom i patologiom społecznym.
Za zapewnienie i zorganizowanie pomocy społecznej odpowiedzialne są organy administracji rządowej i samorządowej, współpracujące z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem katolickim i innymi Kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Wśród podmiotów zobowiązanych do pomocy społecznej główna rola przypada gminie (Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej) i powiatowi (Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej).
Jednostki samorządowe tworzą specjalne jednostki organizacyjne. Są nimi:
- Regionalne ośrodki pomocy społecznej,
- Ośrodki pomocy społecznej,
- Powiatowe centra pomocy rodzinie,
- Placówki specjalistycznego poradnictwa rodzinnego,
- Placówki opiekuńczo-wychowawcze,
- Ośrodki adopcyjno-opiekuńcze.
Ośrodki oprócz udzielania pomocy w postaci świadczeń pieniężnych i niepięniżnych, ma określone uprawnienia procesowe - może reprezentować osoby potrzebujące wsparcia, i na ich rzecz występować z wnioskiem o stwierdzenie niezdolności do pracy, ustalenie niepełnosprawności, a także powództwa o alimenty.
Jeżeli zatem potrzebujesz pomocy, udaj się do swojego ośrodka pomocy społecznej. Nawet jeśli ośrodek nie zajmuje się udzielaniem pomocy w formie jakiej potrzebujesz, z pewnością uzyskasz tam informację i wskazówki gdzie tej pomocy szukać. Jeżeli po uzyskaniu pomocy podstawowej, bo taką najczęściej świadczą ośrodki, potrzebna ci będzie pomoc specjalistyczna, to ośrodek zajmie się przekazaniem twojej sprawy do odpowiedniej placówki specjalistycznej.
Ustawa o pomocy społecznej określa dwa zasadnicze kryteria, jakie spełniać musi osoba i rodzina, aby móc otrzymać pomoc społeczną - "kryterium trudnej sytuacji życiowej" oraz kryterium obywatelstwa i miejsca zamieszkania (lub pobytu). Kryteria te mają niestety charakter bezwzględnie obowiązujący. Oznacza to, że nie spełniając choćby jednego z tych warunków - nie możesz ubiegać się o taką pomoc. Ponadto Ustawa o pomocy społecznej, często uzależnia prawo do niektórych rodzajów świadczeń, w szczególności do świadczeń pieniężnych, od spełnienia przez osobę lub rodzinę dodatkowego kryterium - tzw. kryterium dochodowego. Pomoc finansowa dostępna jest bowiem przede wszystkim osobom o niskim statusie materialnym.
Pierwsze i podstawowe kryterium uzyskania pomocy społecznej wskazane zostało w art. 2 Ustawy, że pomoc społeczna udzielana jest tylko osobom lub rodzinom, które:
- Znajdują się w trudnej sytuacji życiowej i
- Nie są stanie poradzić sobie samodzielnie z tą sytuacją wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.
Ze sformułowania art. 2 można wywnioskować, że po pierwsze - świadczeniobiorcami pomocy społecznej mogą być zarówno osoby samotnie gospodarujące, czyli prowadzące jednoosobowe gospodarstwo domowe, jak i osoby żyjące w rodzinie, które z różnych powodów znalazły się w trudnej sytuacji życiowej. Warto zaznaczyć, że rodziną w świetle Ustawy są osoby spokrewnione lub niespokrewnione, pozostające w faktycznym związku, wspólnie gospodarujące i zamieszkujące (konkubinaty i związki partnerskie).
Po drugie, z przepisu tego wynika, że aby otrzymać pomoc społeczną osoba lub rodzina musi znajdować się w "trudnej sytuacji życiowej". Wiemy jak bardzo pojemne może być takie pojęcie i często trudne do zdefiniowania. Każda z nas mogłaby podać co najmniej kilka powodów takiej sytuacji.
Dlatego też Ustawa o pomocy społecznej nie definiuje szczegółowo, co należy rozumieć pod tym pojęciem, a jedynie w art. 7 - wskazuje przykładowe okoliczności i problemy, które bez wątpienia zakwalifikować można jako "trudną sytuację życiową". I tak w pierwszej kolejności Ustawa wymienia: sieroctwo, bezdomność, bezrobocie, niepełnosprawność, długotrwałą lub ciężką chorobę oraz przemoc w rodzinie.
W dalszej kolejności wymienione są: potrzeba ochrony macierzyństwa lub wielodzietność, bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego, zwłaszcza w rodzinach niepełnych i wielodzietnych, brak umiejętności w przystosowaniu do życia młodzieży opuszczającej placówki opiekuńczo-wychowawcze i inne.
Znajdowanie się w trudnej sytuacji życiowej jest warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym do otrzymania pomocy społecznej. Aby otrzymać taką pomoc, osoba lub rodzina musi nie tylko znajdować się w trudnej sytuacji życiowej, ale także nie być w stanie samodzielnie - przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości - sobie z nią poradzić. Przez własne zasoby i możliwości należy rozumieć nie tylko środki czy możliwości materialne (ekonomiczne), ale także możliwości wynikające z właściwości psychicznych i fizycznych, posiadanych kwalifikacji zawodowych, aktywności w rozwiązywaniu problemów czy ogólnej otwartości i umiejętności zwrócenia się o pomoc.
Przyjęło się uważać, że pomoc i wsparcie instytucji publicznych ma często charakter "ostatniej deski ratunku". Państwo udziela pomocy potrzebującym w ostatniej kolejności - kiedy oni sami lub ich najbliżsi nie są w stanie skutecznie tego zrobić. Najczęściej, niemożność samodzielnego uporania się z trudną sytuacją życiową wynika zaś z braku środków (np. braku pieniędzy czy mieszkania), braku uprawnień (np. braku prawa do renty czy emerytury) lub braku możliwości (np. brak wykształcenia lub zawodu), które pozwoliłoby na jej pokonanie albo z braku wiedzy, jak posiadane zasoby skutecznie wykorzystać. Organ pomocy społecznej, może więc odmówić udzielenia pomocy, jeżeli w jego ocenie, osoba lub rodzina ubiegająca się o pomoc, nie znajduje się w trudnej sytuacji życiowej albo gdy jest w stanie samodzielnie się z tego stanu wydobyć.
Zgodnie z art. 5 Ustawy o pomocy społecznej prawo do świadczeń z pomocy społecznej, przysługuje:
- osobom posiadającym obywatelstwo polskie, mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terenie Polski,
- cudzoziemcom, mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terenie RP, posiadającym odpowiednie zezwolenie na osiedlenie się lub zgodę na pobyt oraz osobom mającym status uchodźcy nadany w RP,
- obywatelom państw członkowskich Unii Europejskiej, przebywającym na terenie Polski, którzy uzyskali zezwolenie na pobyt.
PAMIĘTAJ KOBIETO!
Tylko osoby spełniające kryterium dotyczące obywatelstwa i miejsca zamieszkania/pobytu oraz znajdujące się w
trudnej sytuacji życiowej, z którą nie są w stanie samodzielnie sobie poradzić - mają prawo do pomocy społecznej.
Aby skutecznie ubiegać się o określony rodzaj świadczenia pieniężnego lub niepieniężnego - muszą one spełniać także
dodatkowe kryteria, które zostaną szczegółowo omówione w następnych artykułach.
Prawo do niektórych świadczeń z pomocy społecznej, w szczególności świadczeń pieniężnych - uzależniona jest od wysokości dochodu osoby lub rodziny ubiegającej się o to świadczenie, czyli od tzw. kryterium dochodowego. Kryterium to wyznacza maksymalną wysokość dochodu, którą może osiągać osoba lub rodzina ubiegająca się o określony rodzaj świadczenia. Wymóg kryterium dochodowego nie ma charakteru bezwzględnie obowiązującego. Na przyznanie niektórych świadczeń uzależnionych od kryterium dochodowego, w szczególnych przypadkach, mogą liczyć również osoby przekraczające kryterium dochodowe.
W następnym materiale wyjaśnimy sobie czym jest dochód w rozumieniu Ustawy o pomocy społecznej i jak się go oblicza...
Oprac. Izabela Siemaszko
Copyright © 2008 by GVA
Projekt, w ramach którego powstaje portal Dom Otwarty: Przestrzeń Interakcji współfinansowany jest ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu - Fundusz Inicjatyw Obywatelskich